هفته تربیت

دولت جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۵۹، از سیزدهم تا نوزدهم آبان ماه هر سال را «هفته تربیت» نام نهاد که نخستین روز آن «روز دانش آموز» نام گرفته است.

تربیت در اسلام

از نظر اسلام، ابتدا باید انسان و نیروها و استعدادهایش را شناخت، آن گاه به تربیت او پرداخت. انسان ترکیبی از جسم مادی و روح است. این دو در یکدیگر تأثیر می گذارند و تربیت و پرورش هر دو و سالم نگه داشتن آنها از فساد، موجب هماهنگی و وحدت در مجموعه وجود انسان می شود. اگر به این حقیقت توجه کنیم که آفرینش انسان، به منظور تکامل و رشد معنوی اوست و هدف از بعثت انبیا و به ویژه رسالت خاتم پیامبران، تکمیل فضیلت های اخلاقی و فراهم کردن زمینه این رشد و کمال است، جایگاه تربیت و اخلاق و مقصد نهایی آن آشکار می گردد؛ ازاین رو هنگامی که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله معاذبن جبل را برای ابلاغ رسالت به یمن اعزام کرد، به او توصیه فرمود: «کتاب خدا را به آنان بیاموز و به اخلاق حسنه تربیتشان کن

پرورش جسمانی

زمانی تربیت کامل است که رشد و تکامل انسان، همه جانبه مدنظر قرار گیرد. یکی از ابعاد تربیت، فراهم آوردن زمینه رشد و پویایی تن و تأمین سلامت و تعادل قوای بدنی است که فعالیت های حیاتی را میسر می سازد و مقدمه ای برای پرورش روحانی و معنوی انسان به شمار می آید. نقطه آغازین تربیت، بُعد جسمانی است که از هنگام تولد آغاز می شود و به تدریج با برخی از تکالیف عبادی آمیخته می شود. به علاوه، کمال معنوی و شخصیت روحانی انسان در گرو عمل و تلاشی است که او به قصد قربت با این بدن خاکی انجام می دهد و بدون آن تکامل روحانی وی میسرنیست

مراحل تربیت

انسان در طول زندگی، مراحلی از رشد را می پیماید و به تناسب هرمرحله و ویژگی های آن، تربیت خاصی را می طلبد. در منابع اسلامی نیز به مراحل رشد و تربیت انسان، در ابعاد گوناگون جسمانی، روحانی، مادی و معنوی توجه شده است. قرآن کریم مراحل آفرینش انسان را از نقطه آغازین خلقت او، تا هنگامی که در مرحله جنینی به صورت عَلَقه و مُضْغه و… در آید و آماده افاضه روح گردد، یادآور می شود. دراین مراحل، تربیت الهی انسان شکل می گیرد و پس از ولادت، سه مرحله رشد، یعنی کودکی، جوانی و بزرگسالی تبیین می شود که در آن، سخن از مسئولیت تربیت آدمی به میان می آید

تربیت کودک

در اسلام، راهکارهای دقیق و گسترده ای برای تربیت کودک وجود دارد. امام علی علیه السلام می فرماید: «حق فرزند بر پدر آن است که نام نیک برای او انتخاب کند و او را ادب شایسته بیاموزد و تعلیم قران دهد». امام صادق علیه السلام نیز می فرماید: «بهترین میراث پدران برای فرزندانشان ادب است نه مال» سال های نخستین عمر، مناسب ترین زمان برای تربیت است؛ چون فطرت کودک دست نخورده و زمینه پذیرش کاملاً هموار است. در این مرحله، مسئولیت تربیت و مراقبت های رفتاری، بیش از هر کس، بر عهده پدر و مادر است

تربیت در جوانی

در برنامه های تربیتی اسلام، به جوانان توجه بسیاری شده و استفاده درست از زمینه های فطری، ایمانی و عقلی در تربیت آنان مورد توجه قرار گرفته است. امام علی علیه السلام در برنامه تربیتی خود به فرزندش امام حسن علیه السلام می نویسد: «دل جوان همچون زمین ناکشته است؛ هرچه در آن افکنند بپذیرد. پس به ادب آموختنت پرداختم، پیش از آنکه دلت سخت شود و خردت هوایی دیگر گیرد، تا با رأی قاطع روی به کار آری و از آنچه خداوندان تجربت در پی آن بودند و آزمودند، بهره برداری». امام خمینی رحمه الله نیز با توجه به نقش سازنده جوانان در نظام اجتماعی و ضرورت خودسازی در این دوران، خطاب به آنها می فرماید: «قلب جوان، لطیف و ملکوتی و انگیزه های فساد در آن ضعیف است، ولی هرچه سن بالا رود، ریشه گناه در قلب قوی تر و محکم تر می گردد، تا جایی که کندن آن از دل ممکن نیست»

تربیت در بزرگسالی

اسلام تمام دوران عمر را عرصه گاه تربیت و تهذیب اخلاق می داند و به انسان اجازه نمی دهد در راه رشد و تکامل، لحظه ای را از دست بدهد و با روح ناامیدی، تسلیم شرایط گمراه کننده شود. ازاین رو، راهبردهای تربیتی اسلام، به مقطعی خاص منحصر نیست، بلکه همه مراحل زندگی انسان را دربرمی گیرد. برای مثال، تکالیف شرعی مانند نماز که عامل مهمی در خودسازی است، تا پایان عمر با انسان همراه است. از جمله نمونه های بارز تربیت در بزرگسالی، تربیت نسلی بود که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله با وجود گمراهی و خرافه و جاهلیت آن دوران، توانست از آنها امتی شایسته و چهره هایی برجسته بسازد.

عوامل مؤثر بر تربیت

کارشناسان تربیتی برای رشد و تکامل انسان در ابعاد گوناگون بدنی، روانی، عقلی، عاطفی و اجتماعی، عواملی را مؤثر می دانند که مهم ترین آنها عبارتند از: ۱٫ وراثت؛ ۲٫ غذا که رشد و نمو سلول ها و ذخیره انرژی بر آن مبتنی است ؛ ۳٫ محیط اجتماعی که از روز تولد بر فرد مسلط و حاکم است و با مادر شروع می شود و به تدریج به شکل روابط اجتماعی گسترده درمی آید.

تربیت در خانواده

پیش از آنکه کودک به مدرسه و جامعه گام نهد، سر و کارش با خانه و اهل خانه، به ویژه والدین است. هرآنچه در این محیط پیش چشم کودک می گذرد، در شکل دادن اخلاق و روحیات او تأثیر می گذارد. از این رو، پاک سازی محیط خانه از بدآموزی های رفتاری و اخلاقی و ارائه الگوهای شایسته، از مسئولیت های جدی والدین شمرده می شود. افزون بر محیط خانه، مسئولیت پدر و مادر در کنترل معاشرت های اجتماعی فرزندان در خارج از خانه نیز اهمیت بسیاری دارد. امام

خمینی رحمه الله با توجه به توطئه های فرهنگی، اخلاقی وفکری دشمنان اسلام می فرماید: «امروز باید پدر و مادران، مواظب رفتار فرزندان خود باشند که درصورت مشاهده حرکات غیرعادی، آنان را نصیحت کنند تا گول منافقان و منحرفان را نخورند که دراین صورت، سعادت دنیوی و اخروی آنان تباه می گردد».

تربیت در اجتماع

انسان و محیط بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند؛ همان گونه که انسان محیط اجتماعی را می سازد، از آن تأثیر هم می پذیرد. امام علی علیه السلام ، عواملی نظیر افکار و اخلاق عمومی، ساختار اجتماعی دوستان، شهروندان، عادات و سنت ها، فرهنگ و هنر، سیاست و اقتصاد و دیگر عوامل اجتماعی را تحت عنوان «زمان» آورده و می فرماید: «مردم به زمانشان شبیه ترند تا به پدرانشان».

بنابراین، سالم سازی شرایط اجتماعی، از جمله محیط های آموزشی در تربیت و اخلاق نقش آفرین است. امام خمینی رحمه الله در مورد نقش حساس و سرنوشت ساز آموزش و پرورش می فرماید: «مسئله فرهنگ و آموزش و پرورش، در رأس مسائل کشور است. اگر مشکلات فرهنگی و آموزشی به صورتی که مصالح کشور اقتضا می کند حل شود، دیگر مسائل به آسانی حل می گردد. برای اینکه متحوّل شویم و خود را بیابیم و روی پای خودمان بایستیم، باید از بچه ها شروع کنیم و تنها مقصدمان، تحول انسان غربی به انسانی اسلامی باشد».

ویژگی های تربیت الهی

تربیت الهی، با طرح عبادت خداوند و اتصال انسان به مبدأ، به زندگی آدمی معنا و مفهوم جاودانی می بخشد. تربیت الهی و اسلامی ویژگی هایی دارد که باید آنها را از قرآن مجید و سیره معصومان دریافت. برخی از این ویژگی ها عبارتنداز: تربیت الهی و اسلامی همه ابعاد وجود انسانی را شامل می شود و از جامعیت نیز برخوردار است؛ با فطرت انسان سازگاری دارد؛ حیات انسان را با اتصال به مبدأ، جاودانگی می بخشد؛ انسان را در راه سعادت ابدی سوق می دهد، یعنی نه تنها او را در این دنیا به فضایل معنوی می آراید و او را به صورت فردی کمال جو، دانش دوست و باتقوا درمی آورد، بلکه با ارتباط دادن فرد به مبدأ، سعادت او را تأمین می کند

شناخت رذایل و فضایل

انسان، خلیفه خداست و برای رسیدن به کمال باید خود را به صفات و فضایل الهی آراسته کند. خداوند در قرآن شریف می فرماید: «در حقیقت کسی رستگار شد که نفس خود را پاکیزه کرد».   تا زمانی که قلب انسان از آنچه بد و ناپسند است تزکیه نشود و به آنچه خوب و پسندیده است آراسته نگردد، ایمان به حد کمال نمی رسد. بنابراین، در مقام تعلیم و تربیت، ضروری است اوصاف ناپسندی که قلب را آلوده می کند، بشناسیم و از خلق و خوی پسندیده ای که قلب را نورانی می کند، دل را حیات می بخشد و زمینه تربیت را هموار می سازد، آگاه شویم.

اهداف تربیت

تعلیم و تربیت در اسلام، دارای اهداف والا و مقاصدی چون: پرستش خداوند، پارسایی، حکمت آموزی، پرورش روح عدالت خواهی، تکامل انسان، دوستی، پرورش نیروی اندیشه، شخصیت و روح اجتماعی ـ اخلاقی است. یکی از مهم ترین اهداف در تعلیم و تربیت، تکامل است. تکامل و رشد جسمانی انسان، با رعایت بهداشت، تغذیه مناسب و ورزش امکان پذیر است، ولی تکامل انسان از بعد روحی، پیچیده به نظر می رسد وبه شناخت نفس و استعدادهای گوناگون و کنترل قوای غریزی و عواطف بستگی دارد. وقتی انسان مواظب امور زندگی شد و در راه تهذیب نفس کوتاهی نکرد، در مسیر صحیح عبادت خداوند و تربیت الهی قرار می گیرد و به تدریج راه تکامل را می پیماید و به خاطر این مرتبه از نفس، در آرامش خاطر و ایمان محکم فرو می رود و مشمول عنایات ربّانی می گردد.

مطالب مرتبط

3+

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of